Sivrisinekler, özellikle dişi olanlar, kan emmek için insan ararken inanılmaz hassas bir algı sistemine sahiptir. Bu sistem, uzak mesafeden yakın temas anına kadar adım adım devreye girer ve en güçlü tetikleyicilerden ikisi insan kokusu (vücut kokusu) ile vücut ısısıdır.
Her şey genellikle nefesimizden çıkan karbondioksit (CO₂) ile başlar; sivrisinekler bunu metrelerce öteden, hatta 30-50 metreye kadar algılayabilir. Bu gaz, onlara "yakında sıcakkanlı bir canlı var" sinyali verir ve uykudan uyanıp uçmaya başlamalarını tetikler. CO₂ izini takip ederken devreye giren asıl "insan dedektörü" ise antenlerindeki özel koku reseptörleridir. Bu reseptörler, derimizden buharlaşan uçucu maddeleri –özellikle laktik asit, karboksilik asitler ve diğer ter/sweat kaynaklı asidik bileşikleri– çok hassas şekilde yakalar. İnsan teri ve ciltteki doğal yağlar (sebum) bu maddeleri yayar ve sivrisinekler bunları diğer hayvanlardan ayıracak kadar spesifik algılar; bazı türler (örneğin Aedes aegypti) insan kokusuna karşı ekstra duyarlıdır çünkü beyinlerinde bu kokuları işleyen özel nöron grupları bulunur.
Yaklaştıkça (genellikle 1 metreden daha az mesafede) vücut ısısı devreye girer. Sivrisinekler sadece konveksiyonel ısıyı (cildimizden yükselen sıcak havayı) değil, aynı zamanda cilt sıcaklığımıza yakın kızılötesi (infrared) radyasyonu da algılayabilir. Antenlerindeki termal reseptörler ve bazı iyon kanalları (örneğin IR algılayan yapılar), insan derisinin yaklaşık 34-37°C sıcaklığını tespit eder. Bu ısı sinyali, CO₂ ve kokuyla birleşince sivrisineğin davranışını patlatır: Uçuş yönünü kesinleştirir, hedefe doğru hızla yaklaşmasını sağlar ve son santimetrelerde ısırık için iniş yapmasını garantiler. Isı olmadan, sadece koku ve CO₂ ile bile yaklaşabilirler ama ısı eklenince hedefe kilitlenme oranı katlanır –bazı deneylerde iki katına çıkar.
Bu algılama anında tepki vermeleri o kadar hızlıdır ki, sivrisinek saniyeler içinde yön değiştirip bize doğru dönebilir. Antenlerindeki binlerce koku ve ısı reseptörü, beyinlerinde entegre edilerek multisensöryel bir "av haritası" oluşturur. Bu yüzden karanlıkta bile, rüzgârlı havada bile veya hareket halindeyken bizi bulabilirler; kokumuz ve ısımız onlar için en güvenilir, en vazgeçilmez işaretlerdir.
Kısacası, sivrisinekler bizi "kokladıkları ve hissettikleri" anda adeta bir mıknatıs gibi çekilir: Önce nefesimizdeki CO₂ onları uyandırır, sonra terimizdeki asidik kokular yolu gösterir, en son da vücut ısımız son darbeyi vurur ve ısırık gerçekleşir. Bu kusursuz algı sistemi, milyonlarca yıllık evrimin hediyesidir ve maalesef sıtma, dengue, Zika gibi hastalıkların yayılmasında da kilit rol oynar.
Her şey genellikle nefesimizden çıkan karbondioksit (CO₂) ile başlar; sivrisinekler bunu metrelerce öteden, hatta 30-50 metreye kadar algılayabilir. Bu gaz, onlara "yakında sıcakkanlı bir canlı var" sinyali verir ve uykudan uyanıp uçmaya başlamalarını tetikler. CO₂ izini takip ederken devreye giren asıl "insan dedektörü" ise antenlerindeki özel koku reseptörleridir. Bu reseptörler, derimizden buharlaşan uçucu maddeleri –özellikle laktik asit, karboksilik asitler ve diğer ter/sweat kaynaklı asidik bileşikleri– çok hassas şekilde yakalar. İnsan teri ve ciltteki doğal yağlar (sebum) bu maddeleri yayar ve sivrisinekler bunları diğer hayvanlardan ayıracak kadar spesifik algılar; bazı türler (örneğin Aedes aegypti) insan kokusuna karşı ekstra duyarlıdır çünkü beyinlerinde bu kokuları işleyen özel nöron grupları bulunur.
Yaklaştıkça (genellikle 1 metreden daha az mesafede) vücut ısısı devreye girer. Sivrisinekler sadece konveksiyonel ısıyı (cildimizden yükselen sıcak havayı) değil, aynı zamanda cilt sıcaklığımıza yakın kızılötesi (infrared) radyasyonu da algılayabilir. Antenlerindeki termal reseptörler ve bazı iyon kanalları (örneğin IR algılayan yapılar), insan derisinin yaklaşık 34-37°C sıcaklığını tespit eder. Bu ısı sinyali, CO₂ ve kokuyla birleşince sivrisineğin davranışını patlatır: Uçuş yönünü kesinleştirir, hedefe doğru hızla yaklaşmasını sağlar ve son santimetrelerde ısırık için iniş yapmasını garantiler. Isı olmadan, sadece koku ve CO₂ ile bile yaklaşabilirler ama ısı eklenince hedefe kilitlenme oranı katlanır –bazı deneylerde iki katına çıkar.
Bu algılama anında tepki vermeleri o kadar hızlıdır ki, sivrisinek saniyeler içinde yön değiştirip bize doğru dönebilir. Antenlerindeki binlerce koku ve ısı reseptörü, beyinlerinde entegre edilerek multisensöryel bir "av haritası" oluşturur. Bu yüzden karanlıkta bile, rüzgârlı havada bile veya hareket halindeyken bizi bulabilirler; kokumuz ve ısımız onlar için en güvenilir, en vazgeçilmez işaretlerdir.
Kısacası, sivrisinekler bizi "kokladıkları ve hissettikleri" anda adeta bir mıknatıs gibi çekilir: Önce nefesimizdeki CO₂ onları uyandırır, sonra terimizdeki asidik kokular yolu gösterir, en son da vücut ısımız son darbeyi vurur ve ısırık gerçekleşir. Bu kusursuz algı sistemi, milyonlarca yıllık evrimin hediyesidir ve maalesef sıtma, dengue, Zika gibi hastalıkların yayılmasında da kilit rol oynar.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Naturel Life Channel Doğa, Çevre, Ekoloji, Gıda , canlı yaşamı,Sağlıklı Yaşam, doğal, bitkisel,şifa,sağlık,hayvanlar,bitkiler